Tóm tắt - Nội dung

Tên bài viết:  THIẾT KẾ QUY TRÌNH DẠY HỌC TRÊN LỚP THEO HƯỚNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO SINH VIÊN

Tác giả:  ThS. Nguyễn Thị Kim Liên - Bộ môn Tâm lý-Giáo dục, Trường Đại học Quảng Nam

Tóm tắt:

Nội dung:

I. Sự cần thiết phải bồi dưỡng năng lực tự học cho sinh viên

Bồi dưỡng năng lực tự học cho sinh viên (SV) là điều rất quan trọng và cần thiết trong điều kiện hiện nay. Bởi vì, thời gian tự học là lúc mà SV có điều kiện nghiền ngẫm vấn đề học tập theo một yêu cầu, phong cách riêng và với tốc độ thích hợp. Điều đó không những giúp SV nắm vấn đề một cách chắc chắn và bền vững, bồi dưỡng phương pháp học tập và kỹ năng vận dụng tri thức, mà còn là dịp tốt để SV rèn luyện ý chí và năng lực hoạt động sáng tạo là những điều mà không ai cung cấp được nếu như SV không thông qua hoạt động bản thân, là những phẩm chất cần thiết cho sự phát triển và thành đạt lâu dài của mỗi con người.

Trong thời đại mà khoa học, kỹ thuật phát triển nhanh chóng như hiện nay, nhà trường dù tốt đến mấy cũng không đáp ứng được nhu cầu đa dạng và đang phát triển của cuộc sống. Vì vậy, chỉ có tự học, tự bồi dưỡng mỗi người mới có thể bù đắp được cho mình những lỗ hổng về kiến thức để thích ứng với yêu cầu cuộc sống đang phát triển.

Như vậy, tự học là một trong những phẩm chất quan trọng nhất mà nhà trường cần phải trang bị cho học sinh nói chung, sinh viên nói riêng, vì nó có ích không chỉ khi các em còn ngồi trên ghế nhà trường mà cả khi đã bước vào cuộc sống.

Vậy, tự học là gì? Chúng ta có thể hiểu tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo,… và kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người nói chung và của chính bản thân người học.

Có nhiều cách tự học khác nhau: tự học dưới sự hướng dẫn của thầy, tự học không có sự hướng dẫn của thầy, tự học trong cuộc sống. Như vậy, hình thức và đối tượng của tự học là hết sức phong phú và đa dạng. Trong bài viết này, sẽ đề cập đến vấn đề tự học dưới sự hướng dẫn của thầy ( theo hướng dạy học ở trên lớp ).

II. Dạy trên lớp như thế nào để SV có thể tự học?

Để có thể tự học không những SV cần nhận thức được tầm quan trọng của nó, biết được nội dung và quy trình tự học, mà thầy giáo cần thay đổi cách dạy, các giáo trình và điều kiện dạy học cũng phải có sự điều chỉnh thích hợp. Vậy, dạy học trên lớp cần phải được tổ chức thế nào để SV có thể tự học tốt là vấn đề đặt ra khi nghiên cứu đổi mới PPDH. Thực tế thông thường dạy học cho thấy người thầy phải trải qua ba bước:

- Chuẩn bị giáo án (thiết kế bài học)

- Dạy học trên lớp

- Kiểm tra, đánh giá

Để thiết kế quy trình thực hiện ba bước này theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học cho SV thì hoạt động của thầy giáo phải có một sự thay đổi cần thiết nào đó để việc dạy tự học cho các em mới đạt được yêu cầu nhất định. Chúng tôi có thể đưa ra một một quy trình thiết kế việc dạy học trên lớp và so với cách thiết kế bài giảng mà chúng ta vẫn hay làm để có thể giúp SV tự học tốt ở trên lớp như sau:

1. Chuẩn bị giáo án:

1.1. Xác định mục tiêu:

+ Về kiến thức: Nắm kiến thức cơ bản các phương pháp nhận thức, phương pháp tự học, tự bồi dưỡng; phát triển những năng lực nhận thức chú ý, ghi nhớ, quan sát, tưởng tượng, tư duy.

+ Về kỹ năng: Hình thành các kỹ năng, kỹ xảo học tập; kỹ năng vận dụng, giải quyết các nhiệm vụ nhận thức và thực tiễn…

+ Về thái độ: Cách nhìn nhận, tiêu chuẩn đánh giá sự vật, hiện tượng…; phát triển cảm xúc, ý chí.

Như vậy, để có thể để dạy SV tự học trên lớp mỗi giáo viên phải bổ sung thêm vào giáo án của mình bằng cách viết mục tiêu học tập, nghiên cứu. Khi xác định nhiệm vụ bài học thầy giáo không lấy trình độ chung của lớp làm căn cứ, mà phải hình dung những nhóm SV có trình độ khác nhau về kiến thức và tư duy. Cần tính toán độ khó của nhiệm vụ học tập sao cho thích hợp với trình độ của mỗi nhóm SV. Thầy giáo phải luôn chú ý đến mối quan hệ hợp lý giữa trang bị tri thức, kỹ năng, với dạy phương pháp tư duy, phương pháp tự học cho SV.

1.2. Xây dựng nội dung bài học

Nét nổi bật dễ nhận thấy của bài học theo hướng tổ chức tự học cho SV là hoạt động của các em phải chiếm tỷ trọng cao so với hoạt động của giảng viên về mặt thời gian cũng như cường độ làm việc. Để có một tiết học như thế ở trên lớp, đòi hỏi giảng viên phải đầu tư rất nhiều về công sức và thời gian.

Sau khi nghiên cứu kỹ nội dung bài học thầy giáo cần tiến hành những công việc sau đây:

- Xác định những tư tưởng chính của bài học; xác định những tri thức chính và phụ gộp thành các đơn vị kiến thức; sắp xếp các đơn vị kiến thức đó theo một trình tự hợp lý; xây dựng mô hình cấu trúc nội dung.

- Bổ sung nội dung kiến thức bằng những số liệu mới, các thông tin cập nhật, thông tin gắn liền với thực tế.

- Xác định thời gian hợp lý tương ứng với nội dung và trình độ học sinh.

1.3. Lựa chọn phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học

Khi thiết kế bài học thầy giáo cần lựa chọn phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học, cụ thể cần dựa vào:

-  Mục đích, mục tiêu dạy học

-  Nội dung bài học

-  Đặc điểm trình độ học sinh

-  Điều kiện làm việc cụ thể của thầy và trò

-  Tính chất, đặc điểm của các phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học.

Đây là một giai đoạn vô cùng phức tạp, phụ thuộc rất lớn vào kinh nghiệm, kiến thức, tài năng và trực giác nhạy bén của người thầy như:

- Chú ý tập trung chủ yếu vào các hoạt động tự học của các em: Đọc tài liệu, thảo luận, báo cáo các vấn đề đã chuẩn bị, giải quyết các tình huống nhận thức và thực tiễn.

- Suy nghĩ một cách công phu để tạo ra tình huống có vấn đề nhằm kích thích tính tích cực nhận thức.

- Chuẩn bị một hệ thống câu hỏi nhằm khơi dậy tư duy của các em.

- Chuẩn bị một hệ thống bài tập và nhiệm vụ học tập nhằm tổ chức hoạt động tự học…

Tóm lại, để giúp các em tự học có hiệu quả khi thiết kế bài học cần có sự đổi mới, chuyển trọng tâm từ thiết kế các hoạt động của thầy giáo sang thiết kế các hoạt động tự học của học sinh, tăng cường tổ chức các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm bằng các nhiệm vụ học tập cụ thể.

Chúng ta có thể phân biệt cách thiết kế bài học mới nhằm giúp các em tự học trên lớp, với thiết kế bài học theo kiểu truyền thống ở những đặc điểm sau đây:

TT

Thiết kế bài học kiểu Truyền thống

Thiết kế bài học nhằm giúp HS – SV tự học trên lớp

1

§ Xác định mục tiêu dạy.

§ Chú trọng truyền đạt tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo.

§ Xác định mục tiêu dạy + mục tiêu học

§ Chú trọng truyền đạt tri thức, kỹ năng, kỹ xảo + phát triển năng lực nhận thức, phẩm chất tư duy; rèn luyện kỹ năng, phương pháp thói quen tự học.

2

Tập trung xây dựng nội dung cho hoạt động dạy

Tập trung xây dựng nội dung dạy + xây dựng nội dung học và cách hướng dẫn tự học.

3

Lựa chọn phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy.

Lựa chọn phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy + cách tổ chức các hoạt động tự học.

 

2. Tổ chức dạy học trên lớp

Tổ chức giờ dạy trên lớp theo hướng giúp SV tự học sẽ diễn ra như thế nào?

2.1. Mở đầu bài học, thầy giáo phải kích thích, động viên, tạo động lực học tập, sao cho sinh viên học tập với tinh thần tích cực, tự giác và hứng thú. Chẳng hạn như:

+ Thầy giáo tạo ra một tình huống có vấn đề, trong đó có mâu thuẫn nhận thức mà HS hứng thú, thỏa mãn nhu cầu và phù hợp với năng lực của họ.

+ Làm rõ ý nghĩa, tầm quan trọng về mặt khoa học và xã hội của hệ thống tri thức mà các em cần nắm vững. Nêu lên mục tiêu, nhiệm vụ học tập cụ thể mà các em có trách nhiệm phải hoàn thành.

2.2. Tổ chức hoạt động tự học trên lớp

a) Để hoạt động tự học trên lớp có hiệu quả cần phối hợp chặt chẽ hoạt động của thầy và trò. Quy trình đó có thể tóm tắt như sau:

Hoạt động của thầy

Hoạt động của trò

§ Tạo tình huống để HS rõ vấn đề, thấy cần giải quyết.

§ Nghe, tiếp thu, chuyển mâu thuẫn bên ngoài thành mâu thuẫn bên trong, có nhu cầu giải quyết mâu thuẫn.

§ Giao nhiệm vụ học tập (đặt câu hỏi, ra bài tập )

§ Tiếp nhận nhiệm vụ học tập qua câu hỏi, bài tập . . .

§ Hướng dẫn HS hoạt động (đọc giáo trình, nghiên cứu tài liệu tham khảo, tổ chức thảo luận,…)

§ Đọc giáo trình, tái hiện, suy nghĩ, sáng tạo, trả lời câu hỏi thảo luận.

§ Theo dõi sự tự học của các em, tổ chức nhóm thảo luận, đặt các câu hỏi bổ sung khi cần thiết.

§ Phát huy tính tính tích cực, sự nỗ lực sang tạo, trao đổi với bạn bè, hỏi thầy giáo để thảo luận để giải quyết các nhiệm vụ học tập.

§ Giải đáp câu hỏi

§ Nêu câu hỏi

§ Phân tích, bổ sung, khẳng định những điểm đúng, phê phán những thiếu sót, sai lầm

§ Sửa chữa, hoàn thiện, hệ thống hóa tri thức, kỹ năng.

b) Vận dụng có hiệu quả các phương pháp dạy học

Trong quá trình chuẩn bị giáo án, giảng viên đã dự kiến các phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức,… giờ học. Trong thực tế, dạy học để giúp các em tự học tốt, theo tôi cần sử dụng tư duy các phương pháp sau đây:

 

Phương pháp

Nội dung hoạt động

1. Diễn giảng nêu vấn đề

- Tạo ra tình huống có vấn đề.

- Thầy và trò cùng giải quyết vấn đề bằng cách:

Ĩ Đặt câu hỏi để các em suy nghĩ và trả lời.

Ĩ Thuyết trình

Ĩ Đặt vấn đề để các em trao đổi, thảo luận, tìm cách giải quyết vấn đề.

2. Tự đọc

- HS đọc giáo trình, tài liệu

- Viết tóm tắt, lập sơ đồ, biểu bảng

3. Thảo luận nhóm

- HS chia thành nhiều nhóm nhỏ để thảo luận một vấn đề do giáo viên nêu lên.

- Đại diện các nhóm trình bày trước lớp.

- Thầy giáo tổng kết.

4. Phương pháp trực quan

- Xem các phương tiện trực quan

- Thảo luận

- Thầy giáo tổng kết

5. Làm bài tập thực hành

- Làm bài tập thực hành

- Thảo luận, kết luận

6. Tổ chức cho HS thuyết trình, báo cáo

- HS báo cáo một vấn đề đã được chuẩn bị trước.

- Cả lớp nghe, trao đổi thảo luận

- Thầy giáo tổng kết.

7. Xemina

- Cả lớp chuẩn bị

- Một hoặc hai em báo cáo.

- Cả lớp thảo luận

- Thầy giáo tổng kết

Nhìn chung, trong thực tiễn dạy học, các phương pháp dạy học luôn được sử dụng trong dạng phối hợp nhau tùy theo nghệ thuật sư phạm của người thầy giáo.

Mặt khác, các hình thức tổ chức dạy học, các dạng hoạt động cũng cần phải được phối hợp một cách hợp lý như: kết hợp hình thức bài trên lớp với hình thức học tập theo nhóm tại lớp; phối hợp dạng hoạt động chung có tính chất tập thể toàn lớp với hoạt động cá nhân và hoạt động tổ nhóm. Điều đó vừa phát huy tính tích cực, tự lực cá nhân, vừa giúp đỡ, phối hợp với nhau trong học tập, thỏa mãn nhu cầu giao tiếp của mỗi SV làm cho họ vui vẻ, hứng thú hơn. Trong điều kiện đó, thầy giáo sẽ có dịp theo sát các em hơn.

3. Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập

Trong quá trình dạy học kiểm tra, đánh giá luôn luôn có vai trò quan trọng, là một nhân tố cấu thành của quá trình dạy học; là một biện pháp thu thông tin phản hồi, từ đó điều chỉnh quá trình dạy học cho phù hợp với mục tiêu, góp phần phát triển trí tuệ, rèn luyện, củng cố hệ thống tri thức và các phương pháp học tập, kích thích SV luôn vươn tới đạt kết quả cao trong học tập. Có thể nói, kiểm tra, đánh giá là một động lực, thúc đẩy quá trình đào tạo và tự đào tạo.

Ngày nay, quan niệm hiện đại về dạy học là dạy cách học, nghĩa là dạy phương pháp luận, phương pháp nhận thức, phương pháp tự học. Do đó, việc kiểm tra, đánh giá không thể tiến hành như cũ. Đặc biệt hiện nay khi cách dạy đang chuyển từ truyền đạt tri thức sang hướng dẫn cách học thì việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của SV cũng tất yếu phải thay đổi theo hướng này.

Theo chúng tôi, để bồi dưỡng năng lực tự học tự học cho SV, trong kiểm tra, đánh giá người thầy giáo cần sử dụng các hướng đánh giá theo các yêu cầu:

- Sử dụng nhiều hình thức kiểm tra khác nhau. Ngoài việc kiểm tra định kỳ theo số đơn vị học trình của học phần thì nên kiểm tra thường xuyên vào đầu mỗi tiết học. Điều đó có tác dụng kích thích tính tích cực học tập của SV, tránh tình trạng hàng ngày SV lơ là với việc học hành, chỉ đến kỳ thi mới lao đầu vào học.

- Cần đa dạng hóa các hình thức đánh giá như: Kiểm tra, thi, làm bài tập thực hành, viết thu hoạch, làm bài tập lớn, viết tiểu luận. . .

- Đổi mới khâu chấm, chữa bài, đánh giá kết quả học tập.

Xưa nay, đánh giá kết quả học tập là việc làm của thầy giáo, học sinh là đối tượng được đánh giá. Trong dạy học theo hướng tổ chức để giúp SV tự học, việc bồi dưỡng năng lực tự học cho SV được xem như một mục tiêu giáo dục, thì đồng thời với việc đánh giá của thầy cần bồi dưỡng cho trò khả năng tự kiểm tra đánh giá sản phẩm học tập của mình, đánh giá lẫn nhau, để điều chỉnh cách học sao cho có hiệu quả nhất.

Có thể phân biệt cách kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học với kiểm tra, đánh giá kiểu dạy học truyền thống ở những đặc điểm sau đây:

 

TT

Kiểm tra, đánh giá kiểu truyền thống

Kiểm tra, đánh giá theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học

1

Chú trọng kiểm tra tri thức, kỹ năng, kỹ xảo.

Chú trọng kiểm tra năng lực độc lập, sáng tạo, năng lực tự học.

2

Đánh giá kết quả học tập theo các tiêu chí: kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo.

Đánh giá kết quả học tập theo các tiêu chí: Độc lập, sáng tạo . . .

3

Thầy giữ vị trí độc tôn trong đánh giá.

Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của trò.

 

III. Kết luận

Nói tới phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học. Phương pháp tự học là cầu nối giữa học tập với nghiên cứu khoa học. Một yếu tố quan trọng bảo đảm thành công trong học tập và nghiên cứu khoa học là khả năng phát hiện đúng và giải quyết hợp lý những vấn đề đặt ra. Vì thế, nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học, biết linh hoạt vận dụng những điều đã học vào những tình huống mới thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy tiềm năng vốn có trong mỗi người, phát huy nội lực làm cho kết quả học tập nhân lên gấp bội.

Thiết kế quy trình dạy học trên lớp theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học cho SV là một công việc phức tạp và đòi hỏi yêu cầu cao đối với cả thầy lẫn trò. Điều này nếu thực hiện tốt sẽ đáp ứng được mục tiêu trong chương trình đào tạo tại nhà trường. Suốt quá trình dạy học dài lâu, chúng ta cần phải trang bị cho  SV một hệ thống tri thức, kỹ năng, thái độ đối với việc tự học theo một kế hoạch khoa học và hệ thống, mới giúp SV tự học có kết quả khi còn ngồi trên ghế nhà trường, cũng như việc phát huy nó khi đã bước vào cuộc sống.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]     Trần Bá Hoành (2006), Vấn đề giáo viên - những nghiên cứu lý luận và thực tiễn, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội.

[2]     Thái Duy Tuyên (2008), Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội.





Đóng cửa sổ